Quản lý mua hàng là theo một nhu cầu được duyệt từ lúc đặt nhà cung cấp đến khi hàng được chấp nhận, chứng từ được đối chiếu và khoản thanh toán được xử lý. Với chuỗi bán lẻ, có đơn mua chưa có nghĩa là có hàng để bán; hàng đã đến chưa chắc đã qua kiểm nhận; hóa đơn đã nhận cũng chưa đủ để kết luận phải chi ngay bao nhiêu tiền.
Muốn biết đơn mua đang vướng ở đâu, cần nối đề nghị mua, đơn đặt hàng, từng lần nhận hàng và hóa đơn bằng cùng mã tham chiếu. Bài này theo một đơn mua nhận nhiều đợt và tính bốn chỉ số để người quản lý quyết định việc nào cần giao cho mua hàng, kho, kế toán và người duyệt chi.
Ảnh minh họa được tạo cho bài viết: nhóm mua hàng và kế toán đối chiếu chứng từ, bên cạnh hàng đã nhận và hàng chờ kiểm tra. Đây không phải ảnh dự án hoặc giao dịch của khách hàng.
Mua hàng trên ERP bắt đầu từ nhu cầu nào?
ERP là hệ thống giúp các bộ phận dùng chung dữ liệu và theo dõi công việc liên quan. Trong quy trình mua hàng, dữ liệu cần đi từ người đề nghị đến người duyệt, nhân viên mua hàng, nhà cung cấp, kho và kế toán. Khác với bán hàng là thực hiện đơn cho khách, mua hàng là đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp bằng hàng hoặc dịch vụ từ nhà cung cấp.
Trước khi duyệt, quản lý cần biết mua cho cửa hàng nào, bổ sung kho hay phục vụ đơn khách nào, cần khi nào và có thể dùng nguồn hàng nào đang sẵn. Hàng đang giữ cho đơn khác, hàng chờ kiểm tra và lượng đã đặt nhưng chưa về cần thể hiện riêng. Nếu cùng một nhu cầu được gửi từ cửa hàng và từ bộ phận bán hàng, phải đối chiếu mã đơn và dòng hàng để tránh mua hai lần.
Người đề nghị xác nhận nhu cầu; người duyệt quyết định phạm vi, ngân sách và thời hạn; mua hàng chốt điều kiện với nhà cung cấp. Có thể xem thêm ERP là gì và cách nối các bộ phận, hoặc vì sao có tồn kho mà đơn bán vẫn thiếu hàng.
Ví dụ minh họa: đặt 20 sản phẩm, xe giao 18 nhưng mới chấp nhận 16
Toàn bộ số liệu dưới đây là giả định để giải thích nghiệp vụ. Phạm vi chỉ có một đơn mua, một mã hàng và cùng đơn vị tính. Đơn đã được duyệt mua 20 sản phẩm × 5 triệu đồng = 100 triệu đồng, hạn nhận và chấp nhận hàng là 17 giờ ngày 1. Đơn giá dùng để đối chiếu, chưa xét thuế, vận chuyển hoặc chi phí khác. Không có sửa lượng đặt, hủy đơn, trả hàng, tạm ứng hay thanh toán trong ví dụ.
- 17 giờ ngày 1: 18 sản phẩm đã đến: 16 được kiểm nhận và chấp nhận; 2 đang chờ kiểm tra, để riêng; 2 chưa đến. Đã nhận hóa đơn 90 triệu đồng cho 18 sản phẩm của đợt đầu. Trong hóa đơn này, 80 triệu đồng tương ứng 16 sản phẩm đã được chấp nhận; 10 triệu đồng còn chờ kết quả kiểm tra.
- 11 giờ ngày 2: Hai sản phẩm chờ kiểm tra được chấp nhận. Hai sản phẩm còn thiếu cũng đến và được chấp nhận. Lũy kế đã chấp nhận đủ 20. Hóa đơn 90 triệu đồng của 18 sản phẩm đợt đầu đã đối chiếu khớp; 2 sản phẩm đến sau, trị giá theo đơn mua 10 triệu đồng, chưa có hóa đơn.
Ở mốc đầu, quản lý chưa thể hứa giao khách dựa trên cả 18 sản phẩm đã đến. Bộ phận bán hàng cần kho xác nhận lượng đã qua kiểm nhận, trừ lượng đã được giữ hoặc phân bổ cho đơn khác trước khi cam kết. Lượng được chấp nhận trong bài này là chỉ số nhận mua, chưa phải lượng hàng khả dụng cho mọi đơn bán.
Bốn chỉ số để quyết định nhận hàng và xử lý hóa đơn
Giữ nguyên phạm vi đơn mua 20 sản phẩm khi so hai mốc. Dùng thời điểm xác nhận thực tế, không lấy ngày dự kiến hoặc tin nhắn “đã giao” thay cho chứng từ. Các chỉ số dưới đây là cách phân tích cần thống nhất khi triển khai; cách tính và báo cáo trên từng hệ thống cần được kiểm tra bằng dữ liệu.
1. Tỷ lệ lượng mua đã được chấp nhận
Công thức: lượng đã được kiểm nhận và chấp nhận lũy kế đến mốc chốt ÷ lượng đặt đã duyệt × 100%. Đơn vị: %. Tử số chỉ gồm sản phẩm thuộc đúng dòng đơn mua đã được chấp nhận; loại hàng đang chờ kiểm tra, đang vận chuyển và chưa xác nhận. Mẫu số là 20 sản phẩm của đơn đã duyệt, giữ cố định trong ví dụ.
Ngày 1: 16 ÷ 20 × 100% = 80%. Ngày 2: 20 ÷ 20 × 100% = 100%. Nguồn là dòng đơn mua, các phiếu nhận theo đợt và xác nhận kiểm nhận. Nhân viên mua hàng theo phần thiếu, kho xác nhận từng lần nhận. Ngày 1 còn 4 sản phẩm chưa được chấp nhận: 2 chờ kiểm tra và 2 chưa đến; đây là hai việc có người xử lý khác nhau.
Tỷ lệ tăng vì có thêm xác nhận nhận hàng là thay đổi thực. Nếu tăng vì giảm lượng đặt từ 20 xuống 16 thì phạm vi đã đổi; quản lý phải xem quyết định điều chỉnh và ảnh hưởng đến nhu cầu gốc trước khi kết luận đơn đã đáp ứng đủ.
2. Tỷ lệ lượng được chấp nhận đúng hạn
Công thức: lượng được chấp nhận chậm nhất lúc 17 giờ ngày 1 ÷ lượng phải được chấp nhận trước hạn đó × 100%. Đơn vị: %. Cả tử số và mẫu số gắn với hạn đã thỏa thuận ban đầu; hàng được chấp nhận sau hạn không được cộng vào tử số đúng hạn.
Ngày 1: 16 ÷ 20 × 100% = 80%. Ngày 2 vẫn là 80%. Nguồn là hạn trên đơn mua hoặc xác nhận của nhà cung cấp, thời điểm hàng đến và thời điểm kiểm nhận được chấp nhận. Lượng nhận đủ đã đạt 100% nhưng mức đáp ứng đúng hạn của đơn này vẫn là 80%.
Chỉ số đang đo chấp nhận đúng hạn, không chỉ đo xe đến đúng giờ. Hai sản phẩm đã đến nhưng kiểm tra xong ngày 2 có thể liên quan năng lực xử lý nội bộ. Mua hàng và phụ trách kho phải tách thời gian giao với thời gian kiểm tra trước khi đánh giá trách nhiệm nhà cung cấp. Một đơn mua cũng chưa đủ để kết luận mức phục vụ của cả nhà cung cấp hay toàn chuỗi.
3. Tỷ lệ giá trị hóa đơn đã nhận được đối chiếu khớp
Công thức: giá trị các dòng hóa đơn đã khớp với đơn mua và lượng hàng được chấp nhận ÷ tổng giá trị hóa đơn đã nhận trong phạm vi × 100%. Đơn vị: %. Trong ví dụ, giá trị tính theo cùng cơ sở chưa xét thuế, phí; không có chênh lệch đơn giá. Mỗi phần lượng hàng chỉ được ghép với một phần hóa đơn tương ứng, tránh ghép trùng khi nhận nhiều đợt.
Ngày 1: 80 ÷ 90 × 100% = 88,9%. Ngày 2: 90 ÷ 90 × 100% = 100%. Nguồn là hóa đơn 18 sản phẩm, dòng đơn mua và các phiếu nhận liên quan. Phần 10 triệu đồng trên hóa đơn đang chờ kiểm tra vẫn nằm trong mẫu số ngày 1, chưa nằm trong tử số. Kế toán giữ danh sách chênh lệch; kho trả kết quả kiểm nhận; mua hàng làm rõ với nhà cung cấp nếu chứng từ hoặc giá khác thỏa thuận.
100% chỉ có nghĩa hóa đơn đã nhận trong phạm vi đã khớp. Nó chưa chứng minh đủ hóa đơn cho toàn bộ hàng nhận, chưa chứng minh đã ghi sổ và cũng chưa chứng minh đã thanh toán. Tài liệu nghiệp vụ của Microsoft Learn về đối chiếu hóa đơn cũng tách thông tin đơn mua, phiếu nhận và hóa đơn khi kiểm tra chênh lệch.
4. Giá trị hàng đã chấp nhận nhưng chưa có hóa đơn
Công thức: tổng của [lượng đã được chấp nhận nhưng chưa được bao phủ bởi hóa đơn đã nhận × đơn giá trên dòng đơn mua]. Đơn vị: đồng. Chốt theo từng dòng và từng đợt nhận, sau khi trừ đúng lượng đã được hóa đơn bao phủ; loại hàng còn chờ kiểm tra. Đây là giá trị theo đơn mua để theo dõi hồ sơ, chưa phải kết luận số ghi sổ hoặc số phải chi ngay.
Ngày 1: 0 đồng. Ngày 2: 2 × 5 triệu = 10 triệu đồng. Nguồn là phiếu nhận đã được chấp nhận, dòng đơn mua và bảng nối hóa đơn với từng lượng nhận. Ngày 1, cả 16 sản phẩm được chấp nhận đã nằm trong hóa đơn của đợt đầu. Ngày 2, hai sản phẩm đến sau chưa có hóa đơn nên chỉ số tăng, dù tỷ lệ hóa đơn đã nhận đối chiếu khớp đã đạt 100%.
Mua hàng yêu cầu bổ sung hồ sơ, kế toán theo dõi phần còn thiếu và quyết định cách ghi nhận theo chính sách áp dụng. Có nhận hàng từng phần thì cũng có thể có hóa đơn theo từng phần; cần nối đúng phạm vi thay vì chỉ so tổng đơn, như hướng dẫn về hóa đơn nhà cung cấp của Microsoft Learn mô tả.
Đừng cộng chênh lệch chứng từ thành một khoản tiền phải trả mới
Tại 17 giờ ngày 1, phần lượng đơn mua chưa được chấp nhận là 4 × 5 triệu = 20 triệu đồng. Trong đó có 2 sản phẩm đang chờ kiểm tra, tương ứng 10 triệu đồng trên hóa đơn chưa khớp. Không cộng 20 triệu và 10 triệu thành 30 triệu đồng phải trả: hai số có phần nghiệp vụ trùng nhau, mục đích theo dõi khác nhau.
Ngày 2, 10 triệu đồng hàng chưa có hóa đơn cũng chưa phải tiền đã chi. Phê duyệt mua là chấp thuận một cam kết mua; duyệt thanh toán còn phải xem điều khoản, hạn đến, tạm ứng nếu có, chứng từ và thẩm quyền. Kế toán xác nhận, ghi nhận và đối chiếu giao dịch; tài chính xem lịch chi có phù hợp nguồn tiền hay không. Tham khảo đối chiếu chứng từ trước khóa kỳ và lập kế hoạch dòng tiền trả nhà cung cấp.
Giao việc cho ai, bàn giao gì và lúc nào được đóng?
- Người đề nghị và người duyệt: xác nhận nhu cầu, nơi nhận, thời hạn, nguồn hàng thay thế và phạm vi mua được chấp thuận. Đổi số lượng, giá hoặc hạn cần lưu nội dung điều chỉnh và người duyệt.
- Mua hàng: bàn giao đơn và lịch giao cho kho; theo 2 sản phẩm chưa đến ở ngày 1; thống nhất xử lý thiếu, thừa hoặc đổi mã với nhà cung cấp trước khi cập nhật đơn.
- Kho và người kiểm nhận: ghi riêng lượng đến, lượng được chấp nhận và lượng chờ xử lý; gắn phiếu theo từng đợt với dòng đơn mua. Với 2 sản phẩm chờ kiểm tra, giao rõ người kết luận, hạn trả kết quả và cách bàn giao khi không đạt.
- Kế toán: nối hóa đơn với từng phần hàng nhận, ghi lý do chênh lệch và người xử lý; kiểm tra hóa đơn trùng, sai giá hoặc sai đơn vị tính; xác nhận hồ sơ được xử lý trước khi đóng việc.
- Tài chính và người duyệt chi: kiểm tra lịch đến hạn, nguồn tiền và thẩm quyền; người thực hiện thanh toán bàn giao chứng từ thực chi cho kế toán đối chiếu.
Đóng phần nhận hàng khi lượng được chấp nhận cộng lượng hủy được duyệt đã giải thích đủ đơn đặt và nhu cầu còn lại đã được xử lý. Đóng phần hồ sơ hóa đơn khi từng phần hàng nhận và mọi chênh lệch đã có kết quả đối chiếu, người xác nhận hoặc hướng xử lý được duyệt. Đóng phần thanh toán khi khoản đến hạn đã được xử lý theo điều khoản và chứng từ tiền được đối chiếu, hoặc có quyết định còn treo rõ người chịu trách nhiệm. Ba mốc này có thể khác ngày.
Năm câu hỏi nên yêu cầu chạy thử khi xem ERP
- Từ một đề nghị, có lần được người duyệt, đơn mua, nơi nhận và nhu cầu gốc hoặc đơn khách liên quan không?
- Với một dòng đặt 20, có thể ghi nhận 18 đã đến, 16 được chấp nhận và 2 chờ kiểm tra mà vẫn nhìn rõ 2 chưa giao không?
- Một hóa đơn cho 18 sản phẩm được nối với các đợt nhận thế nào, để một phiếu nhận không bị tính hai lần?
- Sau khi nhận đủ 20 nhưng mới có hóa đơn cho 18, ai thấy phần hồ sơ 2 sản phẩm còn thiếu và nhận việc xử lý?
- Nếu sửa giá, giảm lượng hoặc đổi hạn sau khi đã nhận hàng, hệ thống lưu người duyệt và ảnh hưởng tới các chứng từ liên quan thế nào?
Blackwind giới thiệu luồng nhu cầu và đề nghị mua, nối với đơn mua, nhà cung cấp, hàng nhận và hóa đơn. Hãy dùng chính một tình huống nhận nhiều đợt để kiểm tra độ liền mạch giữa các bộ phận. Gửi yêu cầu tư vấn kèm quy trình đang vướng để thống nhất phạm vi cần chạy thử và cách đo chỉ số.
